Het amulet als geluksieraad

Een amulet is een voorwerp dat op het lichaam gedragen wordt en de drager op magische wijze dient te beschermen tegen onheil. Een amulet is vaak een sieraad of wordt aan de kleding vastgemaakt. Maar ook op wapens worden amuletten aangebracht. Andere amuletten worden neergezet of opgehangen op plaatsen die extra bescherming nodig hebben: aan de deurpost van een huis, of boven de wieg van een baby, bijvoorbeeld.

Talisman

Het woord ‘amulet’ is afkomstig uit het Latijn. Plinius de Oudere (24-79 n.Chr.) gebruikte in zijn ‘Natuurlijke historie’ het woord amuletum in dezelfde betekenis als wij nu. Mogelijk is het afkomstig van het werkwoord amoliri, dat ‘afwenden’ betekent. Een ander woord is talisman, dat via het Arabische tilasm teruggaat op het Griekse telesma, ‘gewijd voorwerp’.

Over het verschil tussen amulet en talisman bestaan meerdere opvattingen. Van oorsprong was volgens velen een amulet vooral gericht op bescherming tegen negatieve krachten, terwijl de talisman juist een positieve kracht moest aantrekken en het gewenste effect bespoedigen. Maar in de praktijk is dat onderscheid niet strikt te maken en tegenwoordig worden de woorden amulet en talisman door elkaar gebruikt.

Vorm en materiaal

Een gemeenschappelijk kenmerk van amuletten is dat ze klein genoeg zijn om op het lichaam te dragen. Maar er is een grote variatie in vormen en materiaal. Die vormen en materialen geven de amulet een onheil-afwerende of genezende werking. Of ze symboliseren een lang leven. Een voorbeeld uit het oude Egypte is de udjat of wedjat, het oog van Horus, dat zieken geneest en doden helpt te herrijzen in het hiernamaals.

Aan (half)edelstenen wordt in veel culturen een heilzame werking toegeschreven, die soms samenhangt met de kleur: de oranjerode kornalijn (carneool) wordt in Turkmenistan geassocieerd met bloed en dus met gezondheid, van de felblauwe lapis lazuli gaat een afschrikkende werking uit. In sommige amuletten zijn spiegeltjes verwerkt. Een kwade geest die zijn eigen afschrikwekkende uiterlijk in de spiegel ziet, zal van schrik op de vlucht slaan, zo luidt de redenering. Ook van kostbare metalen worden amuletten gemaakt. Volgens het Surinaamse winti-geloof stemmen gouden sieraden beschermende geesten en voorouders gunstig. Ook dierlijk of zelfs menselijk materiaal wordt in amuletten verwerkt, zoals stukjes bot, ivoor of haar. De Lakota-Indianen naaiden de navelstreng van een pasgeboren kind in een leren tasje, dat het opgroeiende kind moest beschermen tegen ziekte en onheil.

Soms ontleent een amulet zijn werking aan een spreuk die erover is uitgesproken of erop geschreven. In veel islamitische landen worden sieraden gedragen die handgeschreven Koranteksten bevatten. Dergelijke sieraden variëren van eenvoudige leren zakjes tot prachtig versierde zilveren hangers. Aan een amulet doet ook de mezoezah denken, een kokertje dat in de joodse traditie aan de deurpost wordt bevestigd, en dat enkele verzen uit het bijbelboek Deuteronomium bevat. In Oost-Azië gelden enveloppen met boeddhistische teksten als krachtige amulet.

Verspreiding

Amuletten zijn van alle tijden en worden overal ter wereld gedragen: zo werden in het oude Egypte in de windsels van mummies amuletten gestopt die de dode moesten beschermen tegen de gevaren die hij op zijn weg naar het Dodenrijk zou tegenkomen. In allerlei culturen komen priesters of sjamanen voor, die hun bijzondere gaven gebruiken om amuletten te vervaardigen: van West-Afrikaanse marabouts tot Noord-Indiaanse medicijnmannen.

Bron: www.museumkennis.nl