De keizerlijke juwelen van Sisi

Keizerin Sisi met een van haar beroemde diademen en halskettingen

Wie de kans krijgt het Schloss Schönbrunn in Wenen te bezoeken moet dat zeker doen, want het straalt de grandeur van de Habsburgers uit. Het kasteel behoort tot de grootste schatten van Wenen, en dat wil wat zeggen. Het is uitgegroeid tot een permanent museum van de leefwereld van Keizer Franz-Joseph, de laatste van het geslacht der Habsburgers. Keizerin Sisi maakte de plek wereldberoemd. Hier liet de keizerin zich graag omringen door haar hofhouding en pronkte ze wat graag met haar keizerlijke juwelen.

Burcht tegen de Turken

De geschiedenis van Schloss Schönbrunn gaat terug tot de 17^de eeuw. In 1683 bouwden de Habsburgers dit slot als beschermde burcht tegen de Turken die toen Wenen bedreigden. Maar de Habsburgers wilden van het slot ook een waar pronkstuk maken. Zo werd de Oostenrijkse barokmeester Fisher von Erlach aangetrokken om aan het slot een eigen, zo weelderig mogelijk karakter te geven.
Het barokke element werd nog versterkt tijdens de regeerperiode van Keizerin Maria-Theresia. Zij gaf Nicolaus Pacassi de opdracht om het wat robuuste uiterlijk van het slot te verfijnen. Hij gaf de burcht een heel wat romantischer uitstraling, met de nodige frivole hoekjes en kanten. Het huidige karakter van Schloss Schönbrunn werd grotendeels door Pacassi vastgelegd.

Drama’s

Haar opvolger Keizer Franz-Joseph werd de laatste keizerlijke bewoner van Schloss Schönbrunn. Franz-Joseph was al tijdens zijn leven een legende. Hij liet in 1857 de versterkingen rond de stad en de schitterende Ringstrasse oprichten.
De moord op zijn neef Franz-Ferdinand in Sarajevo in 1914 betekende het begin van de Eerste Wereldoorlog. Franz-Jozeph werd opgevolgd door Karel I, die in november 1918 bij de Wapenstilstand definitief aan de troon verzaakte. Door de wet van 3 april 1919 hief de republiek Oostenrijk alle rechten van de titel aartshertog op en wees alle Habsburgers die niet wilden inbinden het land uit. Meteen het einde van een keizerrijk. Bij deze troonsafstand wou Keizerin Zita met haar hele gevolg in Schloss Schönbrunn collectief zelfmoord plegen, maar ze bedacht zich net op tijd.

Barokke weelde

Overal in het slot wordt de aandacht van de bezoeker afgeleid door de kwistig uitgestalde barokke weelde. Bladgoud alom, schitterende lambriseringen en oogverblindende kroonluchters van de beste kunstenaars uit hun tijd zorgen ervoor dat je niet weet waar eerst te kijken.
Barok en rococo reiken elkaar de hand in een symbiose van verfijnde stijl en exuberant maniërisme. Het valt moeilijk te geloven dat in deze uitbundige omgeving, die als vanzelf uitnodigt tot feesten, de keizer zich tot diep in de nacht moest buigen over documenten en kaarten, om samen met zijn ministers, hofbeambten en regeringschefs te beslissen over het lot van de wereld.
Hier hield de keizer elke maandag en donderdag audiëntie om naar de grieven van zijn bevolking te luisteren. Door dat nauwe contact met de bevolking was Franz-Joseph erg geliefd, en tot op hoge leeftijd bleef hij zich voor zijn mensen inspannen. Als de muren hier oren en ook lippen zouden hebben, zouden zij heel wat kunnen vertellen over een vervlogen maar o zo boeiende tijd.

Keizerin Sisi

In de schrijfkamer van Franz-Joseph hangen een aantal foto’s en schilderijen die tot het privé-leven van de keizer behoren. Hier begon hij elke dag om vijf uur al aan zijn arbeidsdag. Soms ging hij zelfs zo ver dat hij zichzelf geen ogenblik rust gunde en zijn maaltijden tussen het werk door snel aan zijn schrijftafel nuttigde.
Het slot roept ook de geest van Keizerin Elisabeth op. De toegewijde echtgenote van Franz-Joseph werd postuum wereldbekend onder haar bijnaam Sisi dankzij de schitterende vertolking van Romy Schneider in de gelijknamige film. Maar ook tijdens haar leven stond Elisabeth bekend als een warme, gevoelige vrouw met een onafhankelijke geest, lichtjes extravagant maar toch nooit storend excentriek. Dat zijn tenminste de praatjes uit de officiële geschiedschrijving van het hof, want in werkelijkheid leed Sisi vaak aan depressies en kon ze druk van de troon niet aan. En dat werd er niet beter op toen haar zoon Rudolf om het leven kwam.
Ze kon zich troosten met haar prachtige collectie juwelen, die keizerlijke grandeur uitstralen. Ze bezat een massa oorringen, diademen, halskettingen, armbanden en andere sieraden waarbij goud, diamant, zilver en andere edelmetalen rijkelijk aanwezig waren.

Het geheim van de juwelen van de farao’s

Het geheim van de juwelen van de farao's eindelijk ontluisterd?

Naar de juwelen van de Egyptenaren werd al heel wat interessant opzoekwerk verricht. Vooreerst is er het boek ‘De juwelen van de farao’s’ van Cyril Aldred, dat onder meer schetst hoe juwelen voor farao’s een manier waren om zich van het gewone volk te onderscheiden en hun goddelijke status te bevestigen. In de licentiaatsthesis ‘De juwelen van Qau el Kebir in de koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis te Brussel’ van Christine Verheyden aan de KUL met als promotor professor Harco Willems uit 2004 wordt gepeild naar het belang van deze juwelen.

Van 1923 tot 1925 onderzocht G. Brunton in opdracht van de ‘Egypt Exploration Fund’ de grafvelden van Qau in Opper Egypte. De site Qau El Kebir vormt een onderdeel van de grafvelden van Qau. De opgraving werd betaald door J. Capart, op dat ogenblik conservator van de Egyptische afdeling in de KMKG te Brussel en een deel van de vondst uit 1923 werd overgebracht naar de KMKG.

De datering van deze juwelen was geen simpele opdracht. Christine Verheyden maakte gebruik van het dateringsysteem van Seidlmayer, die een systeem ontwikkelde om de graven toch van een datum te voorzien. De grafvelden van Qau vormen hiervoor de ruggengraat. Voor 6 graven kon er bij Seidlmayer geen datering gevonden worden. Deze graven heeft Christine Verheyden proberen te dateren aan de hand van een vergelijkend onderzoek met andere sites, waar in de graven qua stijl dezelfde juwelen en meer specifiek stilistisch dezelfde amuletten gevonden werden. Enkel het graf 1029, dat twee amuletten van een been bevat zou aan de hand van het vergelijkend onderzoek gedateerd kunnen worden, meerbepaald in fase IIC (9^de dynastie = ca. 2163-2114).

Faience

Dankzij onderzoeker Ivo Quintens kon men het materiaal waaruit de juwelen van Qau el Kebir in de KMKG vervaardigd zijn identificeren. Het meest voorkomende materiaal bij deze juwelen, zowel kralen als amuletten, was faience. Verder waren de kralen en amuletten uit carneool, amazoniet en been (geen ivoor) gemaakt. Quintens ontdekte bovendien dat de beide witte kralen, in collier E6075 uit het graf 1311, van natroliet zijn.

Slijtage

De onderzoekers kwamen ook tot de vaststelling dat de juwelen uit Qau el Kebir allemaal in mindere of meerdere mate onderhevig zijn aan slijtage.

Enerzijds wijzen de slijtagesporen erop dat de juwelen in het dagelijkse leven gedragen werden, wat heeft een weerslag heeft op de betekenis van de juwelen en in het bijzonder de amuletten aan de juwelen.

Maar anderzijds moet dit onderzoek nog uitgebreid worden over een groter aantal juwelen. Het zou ook erg nuttig zijn om een vergelijkende studie uit te voeren op de amuletten uit het Nieuwe Rijk, want er wordt steeds beweerd dat deze speciaal voor de begrafenis gemaakt werden.

Dagelijks leven

Ook heeft Christine Verheyden geprobeerd om aan de hand van de vorige onderzoeken een significante betekenis voor deze juwelen te vinden. Omdat de juwelen al in het dagelijks leven gedragen werden moet haar inziens in het bijzonder voor de amuletten die aan sommige juwelen hangen naar een betekenis gezocht worden die aansluit bij het dagelijks leven en niet bij het leven in het hiernamaals. De informatie over mogelijke betekenissen van amuletten in het dagelijks leven is erg schaars. Het is evenmin eenvoudig een betekenis te vinden voor de colliers die geen amuletten bevatten, omdat in die gevallen enkel een betekenis voor het materiaal waaruit ze vervaardigd zijn gegeven kan worden.

Conclusie: ook in het dagelijks leven gebruikten de oude Egyptenaren dus juwelen en amuletten. De inkoop en verkoop van deze juwelen en amuletten was dan ook een belangrijke handel.

Kroonjuwelen

De Engelse kroon

Kroonjuwelen spreken tot ieders verbeelding. Ze zijn de symbolen van de vorsten, de machtigste figuren op aarde. Er zijn synoniemen, zoals rijksinsigniën en regalia.
Kroonjuwelen is een begrip dat gebruikt wordt voor allerlei juwelen die verbonden zijn aan het koningschap. Vaak spreekt men ook over kroon en scepter als kroonjuwelen, maar dit is eigenlijk niet helemaal juist. De kroonjuwelen zijn een collectie sieraden die aan het koningschap verbonden zijn en verwijzen naar de macht die aan deze titel verbonden is.
Het kan gaan om diademen, ringen, colliers en broches. Vaak wordt per testament vastgelegd dat bepaalde juwelen alleen door de regerende vorst kan worden geërfd en ze zolang de koning niet op de troon zit veilig moeten opgeborgen worden. Kroonjuwelen worden zelden gedragen, alleen bij openbare gelegenheden en doorgaans worden ook kopieën gemaakt/
In een aantal landen, zoals Zweden, is bepaald dat alleen de koning en zijn echtgenote de juwelen mogen dragen. In andere landen is ook gebruik door de andere leden van de Koninklijke Familie toegestaan. Denemarken bezit sieraden die alleen door de Koningin mogen worden gedragen.

Bezit van de vorst

Opmerkelijk bij kroonjuwelen is dat zij bij het overlijden van een koning door diens opvolger in bezit en gebruik worden genomen. Deze bijzondere juwelen mogen dan ook niet als een privé bezit beschouwd worden maar behoren exclusief tot de specifieke functie van de regerende vorst.
Rijksinsigniën waren de voorwerpen die gebruikt werden bij de kroning van de Keizer van het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie.
Deze rijksinsigniën werden tot 1806 veilig in Neurenberg bewaard en werden voor de kroning naar Frankfurt onder extreme veiligheidsvoorschriften getransporteerd. Sinds 1806 worden zij in Wenen bewaard. Het gaat om meer dan juwelen; ook een codex (een boek) en diverse voorwerpen voor de eredienst zijn rijksinsigniën.

Onschatbare waarde

In Nederland heeft het Huis Oranje Nassau een set kostbare juwelen die in de tijd van Koning Willem III, in 1853, voor het eerst “kroonjuwelen” werden genoemd. Deze juwelen zijn de absolute favoriet van juwelenliefhebbers, want ze vertegenwoordigen een onschatbare waarde.
Eerder sprak men van veeleer van familiejuwelen, huisdiamanten en huisjuwelen. Koningin Anna Paulowna liet noteren dat de juwelen die zij aan haar oudste zoon naliet “alleen door de koningin mochten worden gedragen” en ze stelde strenge regels op om dit gebod na te leven. Deze collecties werden toch geregeld opgedeeld en een deel van de historische sieraden belandde als erfenis of bruidsschat in Zweden, Denemarken, Pruisen, Weimar en Frankrijk (Lodewijk XVII). Pogingen om de collectie te herenigen liepen steeds op een sisser uit.

Voor kroon juwelen worden uiteraard alleen de beste, meest exclusieve edelmetalen en sieraden gebruikt. De waarde is niet in geld uit te drukken, want het gaat om onverhandelbare juwelen met een bijna mythische uitstraling. Zelfs de meest gehaaide meesterdief waagt zich niet aan diefstal van kroonjuwelen omdat hij ze toch nooit te gelde zou kunnen maken.

De geschiedenis van de gouden armband

De armband, en zeker de gouden armband, is schatplichtig aan de Romeinen. Nog voor het begin van onze jaarrekening kwamen armbanden al veelvuldig in het oude Rome voor. Motieven als slangen en leeuwenhoofden sierden de gouden juwelen van menig Romeinse edeldame. Ze leenden ook enthousiast thema’s van de oude Grieken, zoals honden en bladeren die vaak in Romeinse juwelen worden teruggevonden. Naast edelmetalen gebruikten de Romeinen voor deze armbanden ook glas en gewone stenen.

De grote doorbraak van de gouden armbanden kwam er rond 1820. Juweliers uit Parijs maakten furore met hun prachtige gouden armbanden, bezet met parels. De doorbraak van koralen uit de zee bij de edelsmeedkunst leidde toen tot ware hoogstandjes. Toen vond ook het gebruik ingang om meerdere armbanden te dragen, de ene al mooier en duurder dan de andere. Goud werd toen hét edelmetaal bij uitstek.

De gouden armband raakte helemaal ingeburgerd in de Victoriaanse tijd. Het modebeeld veranderde toen grondig, en de armband werd een onlosmakelijk deel uit van de stijlvorming van de vrouw van adel.

Nog later, in de periode van de Art Nouveau, werd door juwelenmakers teruggegrepen naar antieke thema’s. Kameleons, slangen en scarabeeën, maar ook draken, vlinders, bijen, zwanen en spechten doken ineens op ter versiering van armbanden.

Vanaf 1910 begonnen vrouwen steeds vaker kledij met korte of zelfs zonder mouwen te dragen. Dat gaf een andere functie aan de armband, die nu manifest zichtbaar werd. Dit had meteen gevolgen: ontwerpers gingen steeds verder in het ‘aankleden’ van armbanden met juwelen en de dikte ervan. Het productieproces werd steeds verder verfijnd, zodat de armband nu helemaal een volwaardig juweel werd.

Na de Tweede Wereldoorlog kregen we vanaf 1950 opnieuw een retrobeweging. Armbanden werden letterlijk soepeler, ook wanneer ze van oud goud gemaakt werden. Gouden armbanden werden steeds vaker doorweven met materialen zoals fijne staaldraad en zelfs nylon.

In de 21^ste eeuw is bij de creatie van armbanden niet langer sprake van een overheersende trend. De armbandenmaker wil in eerste instantie een persoonlijke stijl uitdrukken die past bij de specifieke wensen van de drager. Goud is populairder dan ooit, net als edelstenen. Zilver is bij de creatie van armbanden momenteel zeker aan een inhaalbeweging bezig, niet verwonderlijk want het is een erg veelzijdig materiaal dat bovendien zeker niet te duur is in vergelijking met de geleverde kwaliteit en het draagcomfort. De moderne vrouw toont met haar armband wat ze wil en hoe ze zich voelt. Overigens, de modegoeroes voorspellen voor deze zomer veel gouden armbanden, letterlijk een halve arm vol met de nodige kleuren en verschillende materialen…